Van begin tot eind

• Noten en ritme: de digitale Messiah-editie van Nicolas Sceaux (Mutopia Project, CC BY 3.0), naar de uitgave van Chrysander (1902). Alle koren zijn in oktober 2026 maat voor maat nagelopen tegen Bärenreiter BA 4012b (noten en tekstonderlegging), de solo-nummers ook (noten, ritme en tekstonderlegging). Waar de bron afwijkt, volgt de site Bärenreiter. Maatnummers: Bärenreiter (Chrysander).
• Versieringen (trillers en voorslagen in notenbeeld en speler): zoals ze in de Mutopia-editie staan. Ze zijn niet apart nagelopen tegen Bärenreiter; zangers en dirigenten kiezen zelf hoe ze versieren.
• Becijferde bas ("+ B.c."): uit de Mutopia-editie (naar Chrysander). Nog niet nagekeken in het boek van Chrysander zelf; wel naast de klinkende noten gelegd.
• Oefenspeler: geen opname maar een computerstem: de browser maakt de klank zelf uit de noten. Bij "Continuo" worden de klavecimbelakkoorden automatisch afgeleid uit wat koor en orkest spelen; dat is geen uitgeschreven continuopartij van Händel of van een uitgever.
• Uitspraak (de ▶-knoppen bij de tekst): computerspraak (Deepgram Aura 2 via Cloudflare Workers AI), elk bestand teruggeluisterd met spraakherkenning (Whisper) en zo nodig opnieuw gemaakt. Geen opname van een native speaker.
• Uitvoeringen: video's van anderen op YouTube; zie de vermelding bij elke video.
• Tekst: zoals Bärenreiter. Bijbelverwijzingen volgen de Nederlandse nummering (soms één vers verder dan in Engelse Bijbels; dat staat er dan bij).
• Vertaling: een eigen, eenvoudige vertaling van de Engelse tekst, om te begrijpen wat je zingt; geen officiële Bijbelvertaling.
• Uitleg (woordschildering, retoriek, theologie, verdieping): een manier van luisteren naar de muziek, met de maten erbij zodat je het zelf kunt nagaan. Het is een uitleg, geen vaststaand feit: musici en theologen kunnen er anders over denken.

Soort bron: primair = uit de tijd zelf of de bron zelf (handschrift, Bijbeltekst, tijdgenoot); wetenschappelijk = uitgave of studie van een vakspecialist; oriëntatie = algemene bron (Wikipedia, museumtekst, programmatoelichting), als eerste wegwijzer.

• primair Tekst van Messiah: eigen vergelijking van de gezongen tekst met de King James-vertaling (via bible-api.com) en met het psalter van het Book of Common Prayer (1662). De psalmteksten in nr. 27, 28, 29, 32, 36, 37, 40, 41 en 42 volgen het psalter (de vertaling van Miles Coverdale; zie Great Bible), nr. 43 (Thou shalt break them) en Lift up your heads ("Who is this King of glory?") volgen de King James-vertaling. Their sound is gone out mengt Psalm 19 (psalter) en Romeinen 10:18 (King James). Jennens paste soms woorden aan: "me" werd "him" (nr. 27–29, 32), "heathen" werd "nations" en "cords" werd "yokes" (nr. 40, 41). Dat het om het Prayer Book-psalter gaat, staat ook bij het C.S. Lewis Institute (oriëntatie).
• primair Handschrift: British Library, R.M.20.f.2: Händels eigen partituur (140 bladen), met zijn data 22 augustus – 14 september 1741; met verwijzing naar Burrows en Ronish, A Catalogue of Handel's Musical Autographs (1994), blz. 136–138.
• oriëntatie Het enige echte verhaal: dat alleen de herders (Lukas 2) als gebeurtenis verteld worden, kun je zelf in het libretto nagaan; zo ook Wikipedia: Messiah Part I ("the only true scene"), met verwijzing naar Richard Luckett, Handel's Messiah: A Celebration (1992).
• wetenschappelijk Bärenreiter-uitgave: G.F. Händel, Messiah HWV 56, Vocal Score, BA 4012b (Urtext, Hallische Händel-Ausgabe). Noten, maatnummers, bezetting, "da lontano ed un poco piano" (blz. 86).
• wetenschappelijk Novello-uitgave: Messiah, ed. Watkins Shaw (Novello Handel Edition, NOV070137). Nummering van de nummers. Het Amen tellen wij los als nr. 54, zoals veel programmaboekjes doen; in Novello hoort het bij nr. 53, omdat Händel het zonder pauze op Worthy is the Lamb laat volgen. Andere uitgaven nummeren soms net anders.
• wetenschappelijk Notendata: Mutopia Project, editie Nicolas Sceaux naar Chrysander (1902), CC BY 3.0. Zie "Waar komt wat vandaan?" hierboven.
• oriëntatie Wikipedia: Messiah (Handel): ontstaan (22 augustus – 14 september 1741), première in Dublin, orkest van 1754, Mozart-bewerking, herdenking van 1784.
• oriëntatie Wikipedia: George Frideric Handel: geboorte en dood, Mattheson, begrafenis.
• oriëntatie Wikipedia: Organ concertos, Op. 4: orgelconcerten tussen de delen van de oratoria.
• primair Johann Mattheson, Das neu-eröffnete Orchestre (Hamburg, 1713), geciteerd met paginanummers op KölnKlavier: Tonartencharakteristik. Het karakter van de toonsoorten.
• oriëntatie Metropolitan Museum: The development of the recorder (Thomas Stanesby jr.) en Vienna Symphonic Library: Timpani (pauken en trompetten bij de cavalerie).
• oriëntatie "Wist je dat?"-weetjes: British Library (handschrift; primair); The Musical Times, 1 september 1909, p. 575 (SDG in het handschrift); de Dublinse kranten van 1742 en 1744 en de brief van Thomas Harris (1741), in transcriptie in de Handel Reference Database (primair: de première, de 700 luisteraars, de goede doelen, de 142 gevangenen, het orgel); Thomas Davies, Memoirs of the Life of David Garrick (1780), deel 2, p. 176–177 (het verhaal over Cibber); BBC Music Magazine (2024, naar Burrows: de grootte van het koor); Wikipedia, Messiah (Handel) en George Frideric Handel; Westminster Abbey (grafmonument); Handel Hendrix House; Gerald Coke Handel Collection (Foundling Hospital); Der Messias (Mozart); UW–Madison (oogarts John Taylor).
• oriëntatie + wetenschappelijk Versieringen: Wikipedia, Trill (music), Cadenza (fermate, één adem, naar Agricola), Messa di voce en Notes inégales (discussie over het puntritme in Franse ouvertures) (triller vanaf de bovenste noot; cadenstrillers, naar Donington) en Da capo aria (versierde herhaling; He was despised en The trumpet shall sound); Marco Beghelli, The historically informed performance of vocal appoggiatura (2024, de prosodische appoggiatura); Günter Haußwald, voorwoord Bärenreiter BA 2956 (lange voorslag meestal half zo lang als de hoofdnoot); voorwoord van een oude Messiah-uitgave op archive.org (appoggiatura nooit als losse opsmuk). De trillers en voorslagen in de noten komen uit de Mutopia-editie (naar Chrysander).
• oriëntatie Hergebruikte Italiaanse duetten: Boston Baroque: Handel, Messiah (vijf duetten als basis voor purify, For unto us, His yoke, All we like sheep en O death), Music Academy Online (Quel fior che all’alba ride, kort voor Messiah) en Orpheus Music (Nò, di voi non vo’ fidarmi, HWV 189).
• oriëntatie Interlude: Handel Messiah Part II: het verwante thema in het Kyrie van Mozarts Requiem.
• primair + oriëntatie Instrumenten: The Metropolitan Museum of Art, Open Access (publiek domein; maker, plaats en datum uit de museumgegevens). Prenten: Wikimedia Commons (herder: Rijksmuseum, CC0; Händel-herdenking in Westminster Abbey, 1784: gravure, publiek domein, via Stephen Bicknell, The History of the English Organ, blz. 173). Over de herdenking: 525 zangers en musici, ook Messiah: John Newton on the Messiah and the 1784 Commemoration en Charles Burney, An Account of the Musical Performances in Westminster Abbey (1785). Portret van Händel: Thomas Hudson, 1756 (publiek domein).
• oriëntatie Weetjes bij de instrumenten: Wikipedia (Baroque violin, Couchet, Bartolomeo Cristofori, Johann Wilhelm Haas, Endpin) en NCEM: Baroque string playing.